قنوت خورشيد

كاوشي در سير تاريخي جواز اقامه ي نماز جماعت غدير از قرن پنجم تا قرن پانزدهم
نويسنده: علي سليماني بروجردي


از مباحث بسيار مهم در بحث نماز جماعت مواردي است كه جماعت در آنها مشروع است و انجام آن از طرق مختلف به ما رسيده است، يا خود حضرت رسول اكرم «صلي الله عليه و آله و سلم» آن را به جماعت به جا آورده اند.
 يكي از نمازهايي كه مي توان آن را به جماعت خواند، نماز روز عيد غدير، «صلاة الغدير» مي باشد و عمده دليل آن اين است كه حضرت رسول «صلي الله عليه و آله و سلم» در روز عيد غدير، نمازي را قبل از ظهر و قبل از خطبه غدير به جماعت خوانده اند.
اما ما در اين مقاله، فارغ از بررسي ادله ي جواز به جماعت خواندن اين نماز، پيرامون سير تاريخي اقامه و حكم به جواز يا استحباب اقامه ي به جماعت خواندن صلاة غدير سخن خواهيم گفت. در اين متن پس از بررسي آراي فقهاي متقدم در قرن پنجم، جهت رعايت اختصار آراي فقهاي قرون بعدي را تنها از اجلاي علماي آن عصر اختيار مي كنيم و به ذكر تعدادي  از مشهورين هر قرن اكتفا خواهيم نمود. در پايان به سبب اتقان نظريه ي برخورداري صلاةِ جماعت عيد غدير از شهرت فقهي، به انعكاس ديدگاه پنج تن از اجلاي اماميه در اين خصوص مي پردازيم.


 قرن پنجم:
 جواز جماعت در نماز غدير در مقام افتاء، به فتواي شيخ اعظم مفيد در كتاب «المقنعه» باز مي گردد. در فاصله بين سال آخر خلافت اميرالمؤمنين تا قرن پنجم كه شيخ مفيد بر جواز آن فتوا داده اند و خود نيز آن نماز را با هزاران نفر در ميدان بغداد اقامه نموده اند، حكومت در يدِ مخالفان بوده و لذا در اين مدّت خبري از سيره عملي ائمه و يا فتوا و سيره عملي علماء در دست نيست. در همان قرن پنجم بعد از شيخ اعظم مفيد و سيد مرتضي، رياست اماميه به جناب شيخ الطائفه محمد بن الحسن الطوسي رسيد كه ايشان نيز جواز در جماعت اين نماز را قائل بودند. پس از ايشان در همان قرن زعامت شيعه به دست ابو الصلاح حلبي كه جانشين سيد مرتضي محسوب مي گشت، افتاده و ايشان نيز فتواي بر جواز دارند.
هم چنين در همان قرن علي بن محمّد قمي كه از اجله علماي آن قرن به شمار مي آيند، در كتاب «جامع الخلاف و الوفاق»  فتواي بر جواز اين مسأله داده اند.



 قرن ششم:

در اين قرن سيد ابوالمكارم حمزة بن علي بن زهره حلبي كه از بزرگترين فقهاي آن قرن به شمار مي آمده در كتاب «الغنية النزوع الي علمي الأصول و الفروع»  فتواي بر جواز در مسأله داده اند.

 

قرن هشتم:

در قرن هشتم بزرگاني چون علامه جمال الدّين حسن حلّي در كتب خود مثل «قواعد الاحكام»  ، «تذكرة الفقهاء»  و «مختلف الشيعه»  فتواي بر جواز داده اند.
همچنين فرزند علامه اش، علامه محمّد بن حسن بن يوسف بن علي بن مطهر حلّي؛ در «رساله فخريه» فتواي بر جواز داده اند.
 بعد از ايشان نيز شهيد اوّل محمّد بن مكي دمشقي عاملي؛ در «لمعة الدمشقيه»  قائل به جواز جماعت نماز غدير شده اند.
نكته مهم در عبارات شهيد اوّل؛ و شارح آن شهيد ثاني؛ اين است كه ايشان علاوه بر استدلال بر روايت از راه قاعده فلسفي و منطقي وارد شده و مطلب را اثبات نموده اند.


 قرن نهم:

در اين قرن بزرگاني چون شمس الدين محمّد بن شجاع حلّي مشهور به «ابن قطان» در كتاب «معالم الدين في فقه آل ياسين»  قائل به جواز در جماعت نماز روز عيد غدير شده اند. قرن دهم: نابغه شيعه در اين قرن علامه نورالدين علي كركي مشهور به «محقق ثاني» در كتاب «رسائل كركي»  و  «جامع المقاصد»  فتواي بر جواز داده اند.
بعد از ايشان شهيد زين الدين علي عاملي مشهور به «شهيد ثاني» در كتاب «شرح لمعه»  و «روض الجنان في شرح ارشاد الاذهان»  همين فتوا را داده است.
همچنين علامه محقق ملا احمد مقدس اردبيلي در «مجمع الفائدة و البرهان في شرح ارشاد الاذهان» قائل به جواز و استحباب جماعت در اين نماز شده اند.


 قرن يازدهم:

در اين قرن علامه بزرگواري جون علامه سيد محمّد عاملي در «مدارك الاحكام في شرح شرايع الاسلام»
همين فتوا را داده است.
پس از ايشان شيخ جامع علوم، ابوالفضائل بهاءالدين جبل عاملي مشهور به «شيخ بهاء» در كتاب «جامع عباسي»  استدلال نموده و اقامه اين نماز را جايز مي دانند.

 

 قرن دوازدهم:

در اين قرن نيز فقهاي جليلي چون علامه محمّد بن حسن اصفهاني مشهور به «فاضل هندي» در كتاب «كشف اللثام»  با استدلالات خيلي قوي، مطلب را ثابت نموده است. قرن سيزدهم: در اين قرن، علامه ملا محمّد باقر وحيد بهبهاني در «مصابيح الظلام»  قائل به جماعت در نماز روز عيد غدير شده اند.
همچنين عالم جليل حسين بن محمّد آل عصفور؛ در «سداد العباد و ارشاد العباد»  همين فتوا را داده اند.
علامه جواد بن محمّد حسني حسيني عاملي در «مفتاح الكرامة في شرح قوائد العلامة»  نيز استدلال و اثبات اين مطلب نموده اند.


 قرن چهاردهم:

در قرن چهاردهم نيز بسياري از بزرگان و نوابغ نيز قائل به جواز جماعت در نماز عيد غدير شده اند كه بعضي از آنها از قرار ذيل مي باشند:
1 - فقيه شهير آيت الله العظمي حاج آقا رضا همداني در «مصباح الفقيه» .
2 - محدث جليل آيت الله ميرزا حسين نوري در «خاتمه مستدرك» .
3 - آيت الله العظمي سيد عبدالهادي شيرازي در حاشيه بر «عروة الوثقي» .
4 - آيت الله العظمي شيخ محمّد حسين آل كاشف الغطاء در حاشيه بر «عروة الوثقي» .
5 - آيت الله العظمي شيخ ملا فتح الله شيخ الشريعة اصفهاني در رساله «صلاة الجماعة» .
6 - آيت الله العظمي آقا ضياء الدين عراقي در «شرح تبصرة المتعلمين»  و حاشيه «عروة الوثقي»  و...
از اين بزرگان بعضي قائل به رجاء و بعضي قائل به جواز و بعضي با ادله محكم قائل به استحباب در جماعت در نماز روز عيد غدير شده اند.

 قرن پانزدهم:

در قرن حاضر نيز بسياري از اعاظم شيعه همچون مرحوم آيت الله العظمي محمّد تقي بهجت در «رساله عمليه»، آيت الله سيد محمّد حسيني شيرازي در كتاب «الفقه» و استفتاء از مرحوم آيت الله محمّد حسن احمدي فقيه يزدي در «رساله عمليه»  و آيت الله شيخ لطف الله صافي گلپايگاني در استفتاء از ايشان و آيت الله شيخ علي صافي گلپايگاني در استفتآتشان و آيت الله شيخ محمّد شبيري خاقاني در استفتاء و... قائل به جواز و استحباب در مسأله شده اند.


در نتيجه از رهگذر اين كاوش مختصر مي توان به خوبي دريافت كه مسئله ي جواز يا استحباب اقامه-ي نماز جماعت غدير از شهرت فقهي خوبي برخوردار است. لذا بسياري از علماي اعلام پيرامون جواز اقامه جماعت در نماز غدير ادعاي شهرت نموده اند كه در ذيل به ذكر چهار تن از آنان اكتفا مي نماييم:
1 - علامه محقق اردبيلي (متوفي 993 ق).
اين عالم عظيم الشأن در كتاب «مجمع الفائدة و البرهان في شرح ارشاد الاذهان» جلد 3 صفحه 31 مي فرمايد: "و المشهور بين الاصحاب جواز فعلها جماعة و ليس ببعيد لعدم المنع من الجماعة في نافلة مطلقاً بحيث يشتملها ظاهراً و لا اجماع فيه، مع الترغيب في الجماعة خصوصاً في هذه الصلاة في هذا اليوم، و لانه يحصل النفع اكثر لحصول ثوابها لمن يعرف هذه الآيات باالاقتداء و بها يظهر شعار الايمان."
2 - آيت الله العظمي حاج آقا رضا همداني (متوفي 1323 ق).
آيت الله العظمي حاج آقا رضا همداني در كتاب «مصباح الفقيه» جلد 2 صفحه 625 مي فرمايد: "و اما الصلاة الغدير فمن جملة من الأصحاب القول باستحباب الجماعة فيها، بل عن بعض نسبة الي المشهور."
3- آيت الله العظمي سيد محمّد رضا موسوي گلپايگاني (متوفي 1414هق).
ايشان نيز در حاشيه بر كتاب «العروة الوثقي» مي فرمايد: "لابأس باتيانها جماعة رجاءً لما نسب الي المشهور."
 4 - آيت الله العظمي حاج سيد صادق حسيني روحاني
ايشان نيز در كتاب «فقه الصادق» كه شرح بر كتاب «تبصرة المتعلمين» علامه حلي مي باشد، مي فرمايد: "و منها: صلاة الغدير، فعن المشهور جواز القدوة فيها بل عن ابي الصلاح ان ذلك من وكيد السنن ."


 گزارشي اجمالي از سنّت اقامه نماز جماعت عيد غدير در ايران و هند
نويسنده: روح الله صديقيان
 تاريخچه سنت برپايي نماز جماعت عيد غدير به زمان پيامبر اكرم (صلّي الّله عليه و آله وسلّم) بر مي گردد. بنا بر آنچه در «المقنعة» شيخ مفيد، ص203 و «الكافي في الفقه» ابوالصلاح حلبي ، ص 160 آمده است، اولين نماز را خود پيامبر (صلّي الّله عليه و آله وسلّم) در عيد غدير اقامه فرموده اند.
 اميرالمؤمنين(عليه السلام) هم در دوران خلافت ظاهري خود، در يك روز كه غدير با جمعه مصادف شده بود، به جاي نماز جمعه، نماز عيد غدير را اقامه كرده و در خطبه آن، به طور مفصّل از فضايل عيدالله الاكبر، غدير، سخن به ميان مي آورند و مي فرمايند كه رسول خدا (صلّي الله عليه و آله وسلّم)، ايشان را به آن امر فرموده اند.
خبر اين نماز و خطبه به نقل از منابع ذيل، در روايت حضرت امام رضا(عليه السلام) آمده است.
«مصباح المتهجد» شيخ طوسي ص 758، «اقبال» سيد طاووس ج2 ص 260، «مصباح الزآئر» سيد طاووس فصل 7، «بحارالانوار» ج 97،ص112و ج37 ص 164، «مناقب آل ابي طالب» ابن شهر آشوب ج3 ص 43، «وسايل الشيعة» ج7 ص 327، «جواهر» ج 12 ص 217، «كلمات الامام الحسين(عليه السلام)» ص 690، «الشيعة في احاديث الفريقين» ص 282.
به روايت آقا ضياءالدين عراقي، در «شرح تبصره»، شيخ مفيد هم اين نماز را همراه هزاران نفر، به جمعيت آن دوران در كرخ بغداد اقامه كرده اند.
 ظاهرا اين نماز بين شيعيان مشهور و متداول بوده است به طوري كه به تعبير استاد الكل، مرحوم وحيد بهبهاني  در «مصابيح الظلام» ج2 ص36 و ج8 ص260 از كارهايي است كه حتي زنها و بچه هاي اهل سنت نيز، يقين به صدور آن از شيعيان دارند.
برخي از تاريخ نگاران اهل سنت هم البته با لحن خاصي، خبر از برپايي اين نماز توسط شيعيان داده اند. از جمله نويري در «نهاية الارب 1/184» به نقل از «گزيده الغدير» ص81