زيارت غديرية تفسيرِ كتاب الله

سيد محمدعلي حسيني
گذري بر آيات امامت و فضيلت در زيارت غديريه امام هادي عليه السلام زيارت علاوه بر ديدار با امام، يك دوره ي معرفت و شناخت امام است، چرا كه در زياراتي كه از حضرات معصومين (عليهم السلام) به ما رسيده، معارف فراواني گنجانده شده است. يكي از اين زيارات، زيارتِ امام اميرمؤمنان علي عليه السلام در روز غدير است كه حضرت امام هادي (عليه السلام) آن حضرت را در روز عيد غدير زيارت كرده اند. در اين زيارتِ ارزشمند، امام هادي (عليه السلام) بخشي از آياتِ امامت وفضيلت حضرت را تفسير كرده اند. متنِ حاضر آيات مذكور را در در دو بخش تقسيم كرده است: بخش اول آياتي كه شان نزول آن مربوط به حضرت اميرالمومنين (عليه السلام) مي باشد و آن آيه در شان حضرت نازل شده است؛ و بخش دوم، آياتي كه امام هادي (عليه السلام) جدشان را مصداق اتم و بارز آن آيه معرفي كرده اند.  الف) آياتي كه در شأن اميرالمومنين (عليه السلام) نازل شده است

1.در قرآن آيات فراواني درباره جهاد نازل شده است، يكي از آن ها آيه 111 سوره توبه مي باشد، امام هادي (عليه السلام) شان نزول اين آيه را حضرت اميرالمومنين (عليه السلام) و جناب حمزه و جعفر طيار مي داند و خطاب به حضرت مي فرمايند: أَشْهَدُ أَنَّكَ وَ عَمَّكَ وَ أَخَاكَ الَّذِينَ تَاجَرْتُمُ اللَّهَ بِنُفُوسِكُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَي مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ...  شهادت مي دهم كه تو و عمويت (حمزه) و برادرت (جعفر) با جان هايتان با خدا معامله كرديد، در نتيجه خداوند اين آيه را در شأن شما نازل كرد (خداوند از مومنين جان هايشان و اموالشان را خريد...) حضرت امير المومنين (عليه السلام) در دعايي كه هنگام جهاد مي خواندند، اين آيه را تلاوت مي كردند و بعد از آن مي فرمودند: (فاجعلني ممّن اشتري فيه منك نفسه)  خدايا مرا از كساني قرار بده كه جانش را به تو مي فروشد.

 

2. يكي ديگر از آياتي كه در شان حضرت نازل شده است آيات 19 تا 22 سوره توبه مي باشد (أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ جاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ) در شان نزول اين آيه آمده است كه دو نفر با يك ديگر صحبت مي كردند و افتخارات خودشان را براي هم بيان مي كردند، يكي مي گفت من از تو برترم زيرا من ساقي حجاج هستم و به آن ها آب مي رسانم، ديگري مي گفت خيرف من از تو برترم، چرا كه آباداني مسجد الحرام بر عهده من است ، در اين بين امير المومنين (عليه السلام) از كنار آن ها مي گذشت، وقتي اين سخنان را شنيد فرمود من از شما برترم، چرا كه من قبل از شما ايمان آوردم و هجرت كرده و در راه خدا جهاد كردم، سپس اين آيه نازل شد و فرمود آيا آب دادن به حاجيان و آبادسازي مسجد الحرام را همانند (ايمان و عمل) كسي قرار دادهايد كه به خدا و روز واپسين ايمان آورده و در راه خدا جهاد كرده؟! (هرگز اين دو) در نزد خدا يكسان نيستند، يعني فضل و برتري اميرالمومنين (عليه السلام) با كسي قابل مقايسه نيست.  امام هادي (عليه السلام) به اين آيه اشاره كرده و در فرازي كه فضيلت هاي قرآني حضرت را بيان كرده اند اين آيه را تلاوت كرده اند.


 3.حضرت در بخش ديگري از فراز اين زيارت به جريان نفاق اشاره كرده و فرمودند فما آمَنَ بما انزَلَ الله فيكَ علي نبيه الّا قَليلٌ، و لا زادَ اكثَرَهم الا تَخسيرا  : (يا علي) به آن چه خداوند در مورد تو بر پيامبرش نازل كرده جز اندكي ايمان نياوردند، و اكثرشان جز زيانكاري چيزي عايدشان نشد، سپس به يكي از آن آياتي كه در شان حضرت نازل شده و اكثر مردم ايمان نياورده اند اشاره كرده  و فرمودند وَ لَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَي فِيكَ مِنْ قَبْلُ وَ هُمْ كَارِهُونَ يعني و خداوند پيش از اين در مورد تو اين آيات را نازل كرد در حالي كه منافقين خوش نداشتند، و آن آيات عبارتند از 54 تا 56 سوره مائده: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَي الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (54) إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ (55) وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُون(56)
آيه 55 معروف به آيه ولايت است كه مربوط به خاتم بخشي اميرالمومنين (عليه السلام) در ركوع به يك فقير است كه در تفاسير سني و شيعه روايات بسيار زيادي در اين زمينه وجود دارد، در حديثي از امام صاق (عليه السلام) آمده است كه بعد از آن كه اين آيه نازل شد برخي از اصحاب رسول خدا (صلي الله عليه و آله و سلم) در مسجد النبي جمع شدند و به يكديگر گفتند اگر ما به اين آيه ايمان نياوريم گويا به تمام آيات قرآن ايمان نياورده ايم، و اگر ايمان بياوريم باعث ذلت ما مي شود، چون پسر ابوطالب بر ما مسلط مي شود، و ما مي دانيم كه محمد (صلي الله عليه و آله و سلم) در آن چه مي گويد صادق است، بنابراين ما از پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) پيروي مي كنيم ولي از علي (عليه السلام) در آن چه به ما امر كند اطاعت نمي كنيم، در اين لحظه آيه 83 سوره نحل نازل شد.


 4.امام هادي (عليه السلام) در فراز ديگري از اين زيارت به صورت بسيار زيبايي اميرالمومنين (عليه السلام) را مورد خطاب قرار داده و آيات را به ايشان نسبت مي دهد، در يك جا مي گويند: أَنْتَ مُطْعِمُ الطَّعَامِ عَلي حُبِّهِ مِسْكِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً لِوَجْهِ اللَّهِ لا تُرِيدُ مِنْهُمْ جَزاءً وَ لا شُكُوراً، يعني تو كسي هستي كه غذاي خود را با آن كه به آن نياز داشتي براي رضاي خدا به مسكين و يتيم و اسير دادي و از آنان پاداش و سپاسي نخواستي، اين جملات اشاره به آيات 8و9 سوره انسان دارد كه در شان حضرت و خانم فطمه زهرا و امام حسن و حسين (عليهم السلام) مي باشد، و مربوط به قضيه روزه گرفتن اين بزرگواران است كه سه روز افطار خود را به مسكين و يتيم و اسير دادند و سپس اين آيات نازل شد.

 5.حضرت در انتهاي اين زيارت به يكي ديگر از آيات نازل شده در شان حضرت اشاره كرده اند كه مربوط به جريان ليلۀ المبيت مي باشد، شبي كه رسول خدا (صلي الله عليه و آله و سلم) به مدينه هجرت كرده و حضرت در مكان استراحت ايشان خوابيدند، امام هادي (عليه السلام) در ابتدا فرمودند كه أَشْبَهْتَ فِي الْبَيَاتِ عَلَي الْفِرَاشِ الذَّبِيحَ عَلَيْهِ السَّلَامُ ، يعني شما شبي كه در بستر پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) خوابيديد شبيه حضرت اسماعيل شديد، چرا كه وقتي حضرت ابراهيم به ايشان گفت كه من در خواب ديدم كه بايد تو را ذبح كنم، ايشان قبول كرد و از پدرش اطاعت كرد و در راه خدا شكيبايي نشان داد، شما هم وقتي رسول خدا (صلي الله عليه و آله و سلم) قصد هجرت به مدينه داشت و به شما امر كرد كه به جاي ايشان بخوابي، به سرعت امر ايشان را اجابت كردي، فَشَكَرَ اللَّهُ تَعَالَي طَاعَتَكَ وَ أَبَانَ عَنْ جَمِيلِ فِعْلِكَ بِقَوْلِهِ جَلَّ ذِكْرُهُ خدا هم اطاعت تو را اجر نهاد و كار نيكوي تو را بر امت آشكار كرد با نزول اين آيه: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّه (207 سوره بقره) بعضي از مردم جان خود را به خاطر خشنودي خدا مي فروشند.  ب) آياتي كه امير المومنين (عليه السلام) مصداق آن معرفي شده است آياتي وجود دارد كه قابل انطباق بر افراد زيادي است، و ويژگي هايي را بيان كرده است كه در بسياري از افراد وجود دارد، و به اصطلاح اين آيه مصاديق فراواني دارد، در رواياتي كه ذيل اين آيات مطرح شده است اهل بيت (عليهم السلام) را به عنوان بارزترين و كامل ترين مصداق براي اين آيه بيان كرده اند، امام هادي (عليه السلام) هم در اين زيارت حضرت امير المومنين (عليه السلام) را مصداق اكمل و اتم برخي از اين آيات بيان كرده اند:


1.در ابتداي اين زيارت خطاب به مولا مي فرمايند: السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا دِينَ اللَّهِ الْقَوِيمَ وَ صِرَاطَهُ الْمُسْتَقِيمَ ، صراط مستقيم علي (عليه السلام) است، صراط مستقيمي كه مسلمانان هر روز در نماز خود از خداوند مي خواهند كه آن ها را به سوي آن هدايت كند علي (عليه السلام) است.


2.حضرت در ادامه مي فرمايند السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبَأُ الْعَظِيمُ الَّذِي هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ وَ عَنْهُ يُسْأَلُون، اين فراز اشاره به آيات ابتدايي سوره نبأ دارد، عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ * عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ * الَّذِي هُمْ فِيهِ مخُْتَلِفُونَ، از چه چيزي سوال مي كنند؟ از خبر بزرگ كه در آن اختلاف دارند، اين خبر بزرگ چيست؟ مصاديق مختلفي دارد، اما در اين جا حضرت آن خبر بزرگي كه مردم در آن اختلاف دارند را امير المومنين (عليه السلام) معرفي كرده اند، از خود امير المومنين (عليه السلام) نقل شده كه (لا للّه من نبأ أعظم منّي)  براي خداوند خبري بزرگ تر از من نيست، همچنين حضرت در خطبه اي معروف به وسيله فرمودند (و إنّي النّبأ العظيم)  و من آن خبر بزرگ هستم، از امام صادق (عليه السلام) هم روايت شده است كه نبا عظيم ولايت است.


 3.امام هادي (عليه السلام) در يك جمله عبادت حضرت را بيان كرده و فرموده اند: وَ عَبَدْتَ اللَّهَ مُخْلِصا لَهُ الدِّينَ صَابِرا مُحْتَسِبا حَتَّي أَتَاكَ الْيَقِين ، و خداوند را عبادت كردي در حالي كه دينت را براي او خالص كردي، صبر كرده و به پاداش او راضي شدي، تا زمان مرگي فرا رسيد، اين فراز مطابق با دو آيه از قرآن كريم مي باشد كه عبادت پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) را بيان مي كند، خداوند در آيه 14 سوره زمر مي فرمايد (قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ ديني) اي پيامبر به مردم بگو كه من خداوند را عبادت مي كنم در حالي كه براي او دينم را خالص كرده ام، همچنين در آيه 99 سوره حجر خطاب به پيامبر مي فرمايد (وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّي يَأْتِيَكَ الْيَقينُ) و پروردگارت را پرستش كن تا مرگ تو فرا رسد، اين دو آيه خطاب به پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) مي باشد، كه امام هادي (عليه السلام) امير المومنين (عليه السلام) را يكي از مصاديق آيه مي داند، و عبادت حضرت را مانند عبادت رسول خدا (صلي الله عليه و آله و سلم) مي داند، چرا كه علي (عليه السلام) نفس پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) مي باشد.


4.سپس امام هادي (عليه السلام) خطاب به امير المومنين مي فرمايند أَنَّهُ الْقَائِلُ لَكَ وَ الَّذِي بَعَثْتَنِي بِالْحَقِّ مَا آمَنَ بِي مَنْ كَفَرَ بِكَ وَ لَا أَقَرَّ بِاللَّهِ مَنْ جَحَدَكَ وَ قَدْ ضَلَّ مَنْ صَدَّ عَنْكَ وَ لَمْ يَهْتَدِ إِلَي اللَّهِ تَعَالَي وَ لَا إِلَيَّ مَنْ لَمْ يَهْتَدِ بِكَ وَ هُوَ قَوْلُ رَبِّي عَزَّ وَ جَلَ وَ إِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدي ، اين جمله اشاره به يك روايت از پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله و سلم) در شان اميرالمومنين (عليه السلام) دارد، معناي اين فراز اين است: پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم)  در شان تو فرموده كه قسم به كسي كه مرا به حق به نبوت برانگيخت، هر كس به تو كفر بورزد به من ايمان نياورده، و هر كس تو را انكار كند به خدا اقرار نكرده، و هر كس كه (مردم را) از تو بازداشت گمراه است، و به سوي خدا و به سوي من هدايت نيافته است كسي كه به سوي تو هدايت نشود، پيامبر در ادامه حديث به آيه 82 سوره طه اشاره كرده و مي فرمايند: و اين همان كلام پروردگارم است كه گفته است: همانا من آمرزنده هستم نسبت به كسي كه توبه كند و ايمان بياورد و عمل صالح انجام دهد سپس هدايت شود، پيامبر در انتهاي آيه فرمودند إِلَي وَلَايَتِك، اين عبارت تفسير كلمه آخر آيه (ثم هدي) است يعني منظور از اين هدايت، هدايت به سوي امير المومنين (عليه السلام) است و خداوند كسي را مي آمرزد كه علاوه بر توبه و ايمان و عمل صالح، به سوي اميرالمونين (عليه السلام) هدايت يابد، يك نكته جالب اين است كه اين روايت با اختلاف بسيار اندكي در كتاب تفسير فرات كوفي حديث 233 و امالي صدوق حديث 13 از مجلس 74 نقل شده است.


 5.خداوند در آيه 95 و 96 سوره نساء مي فرمايد (وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَي الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً دَرَجاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً) اين آيه بيان گر اين نكته است كه خداوند كساني را كه در راهش جهاد كردند بر كساني كه در خانه نشستند و به جهاد نرفتند برتري وفضيلت بخشيده، و درجات آن ها را بالا برده است و مغفرت و رحمتش را شامل حال آنان كرده است، امام هادي (عليه السلام) با بيان اين جمله كه (َ الَّذِي نَطَقَ الْقُرْآنُ بِتَفْضِيلِه)  يعني شما كسي هستي كه قرآن به فضيلت او زبان گشوده است، اين آيه را تلاوت كرده و جد بزرگوارشان را مصداق بارز اين آيه معرفي كرده اند و اميرالمومنين (عليه السلام) جزء آن مجاهديني است كه خداوند آنان را برتري داده است.


6.حضرت در بخش ديگري از اين زيارت به يك آيه ديگر اشاره كرده و اميرالمونين (عليه السلام) را مصداق آن معرفي كرده و فرمودند: وَ أَنْتَ الْكَاظِمُ لِلْغَيْظِ وَ الْعَافِي عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ  ، يعني تو فروبرنده خشم و درگذرنده از مردم هستي و خداوند نيكوكاران را دوست دارد، اين عبارت اشاره به آيه 134 سوره آل عمران دارد كه خداوند ويژگي هاي متقين را بيان ميكند، و امام هادي (عليه السلام) جدشان را مصداق اتم اين ويژگي ها مي شمارد.


7.ايشان در ادامه مي فرمايند وَ أَنْتَ الصَّابِرُ فِي الْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حِينَ الْبَأْس ، يعني تويي كه در سختي و رنج و هنگام نبرد شكيبا هستي، اين جمله هم اشاره به آيه 177 سوره بقره دارد كه خداوند مصاديق نيكي را بيان مي كند كه يكي از آن ها صبر و تحمل سختي و رنج و هنگام نبرد است و حضرت يكي از مهمترين مصاديق اين آيه را جد بزرگوارشان معرفي مي كنند.


 منابع
1.قرآن كريم
2.اصول كافي، كليني، محمد بن يعقوب بن اسحاق، نشر دار الكتب الإسلامية، چاپ چهارم
3.تفسير نور الثقلين، حويزي، عبد علي بن جمعه، انتشارات اسماعيليان، چاپ چهارم
4.الدر المنثور في تفسير الماثور، سيوطي، جلال الدين، نشر كتابخونه آيت الله مرعشي نجفي
5.المزار الكبير، ابن مشهدي، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، چاپ اول زيارت غديريه در كلامِ بزرگان – حسين تلخابي


(پندها و نكته هايي از عالمان مكتب اهل بيت پيرامون زيارت غديريه) شيخ عباس قمي(اعلي الله مقامه) - روايت شده بخواندن آن زيارت در هر وقت و هر كجا كه شخص باشد...
- ما در كتاب هديه الزائرين اشاره كرديم به سند اين زيارت و آن كه اين زيارت را هر روز از نزديك و دور مي شود خواند و اين فايده جليله اي است كه البته راغبين در عبادت و شائقين زيارت حضرت شاه ولايت،آن را غنيمت خواهند شمرد.
- مفاتيح الجنان، بخش زيارات، زيات اميرالمومنين (ع) در روز غدير، در زمينه اتقان سند و استحكام صدور آن، صاحب «هديهالزائرين» مينويسد: شيخ جليل محمد بن المشهدي يكي از بزرگان علما است. در مزار كبير براي اين زيارت شريفه سند بسيار معتبري ذكر نموده كه كمتر خبري به قوت سند او ميرسد؛ و عبارت او در اين مقام چنين است: خبر داد مرا فقيه اجل ابوالفضل شاذان بن جبرئيل قمي از فقيه عماد محمد بن ابي القاسم الطبري از ابي علي از پدرش محمد بن الحسن (شيخ طوسي) از شيخ مفيد محمد بن محمد بن نعمان از ابيالقاسم جعفر بن قولويه از محمد بن يعقوب كليني از علي بنابراهيم از پدرش ابراهيم بن هاشم از ابي القاسم حسين بن روح و عثمان بن سعيد عمري از ابي محمد حسن بن علي العسكري از پدرش«امام هادي عليه السلام» و اين سلسله شريفه همه از اعيان علما و شيوخ طائفه و روساي مذهباند و جناب ابوالقاسم حسين بن روح و عثمان بن سعيد هر دو از نواب امام عصر عليه السلام هستند و بعد از تامل معلوم ميشود كه در تمام زيارات ماثوره زيارتي به اين وجه از صحت و اعتبار و قوت سند پيدا نميشود.
 آيت الله العظمي وحيد خراساني - امام دهم، عليّ بن محمّد عليهما السّلام وقتي زيارت غدير را انشاء مي كند، در آن زيارت روشن مي شود كه قضيه، چه قضيه اي است؛ شخص چه شخصي است و شخصيّت، چه شخصيّتي است؟ درك خود اين زيارت، بدون مبالغه، از عهدة تمام حكما و تمام فقها بالاتر است. چند فراز از اين زيارت خوانده مي شود. منتها آنهايي كه عُمري در علم و فكر گذرانده اند، بايد در جمله به جمله آن دقّت كنند. آيت الله العظمي نوري همداني - امام هادي(ع) دو امتياز مهم در تاريخ شيعه و اسلام دارند، اول زيارت جامعه كبيره مي باشد و مورد ديگر زيارت غدير ايشان.
- زيارت جامعه كبيره زيارتي جامع و كامل است و ما نظير اين زيارت را نداريم كه البته از نظر سند هم بسيار معتبر است.
- در حقيقت اين زيارتنامه (زيارت غديريه) يك دائره المعارف تاريخي نسبت به اهل بيت(ع) مي باشد و مفصل ترين زيارت هاي ما زيارت غدير حضرت هادي(ع) است.
 آيت الله شيخ نجم الدين طبسي: - از زيارات صحيح است؛ بندبند و كلمه  به  كلمه اش را مطالعه كنيد؛ به سندهاي معتبر رسيده در شرايط سخت امام هادي عليه السلام بود.
- اين زيارت را بخوانيد؛ ثواب آن جاي خود، 150 فضيلت از فضايل مولا در آن آمده!
- كلمه به كلمه اش را مطالعه كنيد. دين الله القويم و صراطه المستقيم تا مي رسد به اين كه: ان الشاك فيك ما آمن بالرسول الامين، نه تنها قبول نداشته باشد، تنها شك هم كه بكند [به پيامبر ايمان نياورده]